MIĘDZY ŻYCIEM A LITERATURĄ.
UCZUCIOWY I POETYCKI ZWIĄZEK INGEBORG BACHMANN I PAULA CELANA


Kraków, 5-10. listopada.2010  

Projekt towarzyszący
Międzynarodowemu Festiwalowi Literatury im. Josepha Conrada
Muzeum Narodowe w Krakowie – Gmach Główny, Kraków, al. 3 Maja 1

 

Ingeborg Bachmann (1926-1973) i Paul Celan (1920-1970) to dwie wybitne indywidualności powojennej literatury niemieckojęzycznej. Ich korespondencja, zgodnie z życzeniem spadkobierców, miała ukazać się dopiero w 2013 roku. Nieoczekiwanie pozwolenie na druk listów obojga poetów przyszło wcześniej i opublikowana w wydawnictwie Suhrkamp w 2008 roku książka stała się literacką sensacją. Do rąk czytelników trafił nie tylko wyjątkowy dokument powojennego życia intelektualnego, ale przede wszystkim poruszająca historia intymnego związku, który do tej pory był – również dla badaczy literatury – wielką tajemnicą. Do korespondencji Bachmann i Celana dołączono także listy żony tego ostatniego, Giséle Lestrange oraz szwajcarskiego pisarza Maxa Frischa, z którym od 1958 roku związana była Ingeborg Bachmann. Czas serca, jak słowami Paula Celana została nazwana ta książka, to opowieść o trudnej miłości, o rzadkich chwilach szczęścia, zwątpieniu, rozpaczy i wyobcowaniu, a także o przejmujących życiowych losach obojga poetów, zakończonych w obu przypadkach tragiczną śmiercią. Paul Celan pożegnał się z życiem w 1970 roku poprzez samobójczą śmierć w Sekwanie, trzy lata później Ingeborg Bachmann usnęła w swoim rzymskim mieszkaniu z papierosem w łóżku. Zmarła kilka dni później wskutek wywołanych pożarem oparzeń.

Krytycy literaccy od początku tropili ślady tego niezwykłego uczucia i duchowego związku w twórczości obojga poetów, stawiając mniej lub bardziej daleko idące hipotezy. Opublikowane listy Celana i Bachmann pokazują niezbicie jak wiele ich dzieło zawdzięcza tej znajomości.

Po śmierci Paula Celana Ingeborg Bachmann dopisała do leżącego już u wydawcy manuskryptu najbardziej znanej jej powieści Malina baśniowy tekst zatytułowany Tajemnice księżniczki von Kagran, który dzisiaj odczytywany jest jako epitafium dla zmarłego poety. Ale postać Celana pojawia się też w późniejszych fragmentach książki. Senna wizja nawiązująca do jego losów i losów ich miłości kończy się poruszającym wyznaniem: „Moje życie dobiegło końca, bo on w czasie transportu utonął w rzece. On był moim życiem. Kochałam go bardziej od mojego życia”.

Marzeniem bohaterki legendy o księżniczce von Kagran było spotkanie z ukochanym „za dwadzieścia wieków”. Mamy nadzieję, że - w sensie metaforycznym - spotkanie takie nastąpi już teraz.

PROGRAM:

 

Piątek, 5 listopada

 

13.00

Lekcja czytania, projekcja filmu: Gespräch im Gebirg
(Rozmowa w górach)


20.00

Wernisaż obrazu Anselma Kiefera „Das Haar” z kolekcji Grażyny Kulczyk. Prowadzenie: Agnieszka Sabor


Miejsce: Muzeum Narodowe w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

Anselm Kiefer (ur. w Donaueschingen w 1945 r.) niemiecki malarz, rzeźbiarz i autor instalacji, jeden z najważniejszych współczesnych artystów. Jego dzieła prezentowane były w najbardziej prestiżowych muzeach i galeriach na świecie, m.in. MoMA w Nowym Jorku, Neue Nationalgalerie w Berlinie, The Metropolitan Museum w Nowym Jorku, Royal Academy w Londynie, Museum of Modern Art w San Francisco czy Guggenheim Museum w Bilbao. Kiefer studiował na uczelniach artystycznych we Fryburgu Bryzgowijskim, Karlsruhe i Düsseldorfie w pracowni Josepha Beuysa. Karierę artystyczną rozpoczynał jako fotograf i performer. Szybko jednak odnalazł swój styl tworząc zarówno wielkoformatowe płótna jak i niezwykłe rzeźby-obiekty. Te ostatnie wykonywane najpierw z ołowiu, a później z betonu przyniosły mu międzynarodową sławę. Inspiracją dla jego wielu prac jest literatura, a w szczególności twórczość Paula Celana i Ingeborg Bachmann. W 2007 roku w paryskim Grand Palais podczas wystawy „Monumenta” odbyła się prezentacja tych właśnie dzieł Kiefera zatytułowana „Spadające gwiazdy”. W jednym z wywiadów artysta mówił, że od samego początku instynktownie wyczuwał, że tych dwoje łączy niezwykła więź, i że często zdarzało mu się mylić ich wersy, przypisując strofy napisane przez Celana Bachmann i odwrotnie. Anselma Kiefera, jako wyjątkowego interpretatora poezji docenili niemieccy księgarze, przyznając mu w 2008 roku mu swoją Nagrodę Pokojową.

Obraz Das Haar powstał w2000 roku i jest częścią serii Für Paul Celan (Dla Paula Celana). Płótno przedstawiające bezkresny krajobraz pustych pól pokrytych błotem i śniegiem, ujmuje widza swoją odległą perspektywą. Warstwowo nałożona farba ewokuje strukturę ziemi. Trójwymiarowy aspekt obrazu rozbudowany jest poprzez zawieszone na płótnie pełnowymiarowe krzesła, fragmenty gałęzi oraz olbrzymi pęk włosów.

Art Stations Foundation, właściciel obrazu Anselma Kiefera, jest przedsięwzięciem powstałym według pomysłu oraz z inicjatywy Grażyny Kulczyk i kontynuującym wieloletnie artystyczne działania Kulczyk Fundation. Podejmuje ono próbę opisu teoretycznego estetyki sztuki współczesnej, jest inspiracją dla wielu kreatywnych procesów, a organizowane przez fundację wystawy, warsztaty, performance, interwencje oraz prace teoretyczne mają pomóc ludziom w świadomym wewnętrznym rozwoju a także w ich otwarciu się na kulturę i jej wartości. Projekty Art Stations Foundation są interdyscyplinarną platformą dla sztuk pięknych, tańca, filmu, designu i muzyki oraz ich teoretycznych eksploracji. www.artstationsfoundation5050.com/


20.30

Dyskusja: Fuga śmierci Paula Celana*


Uczestnicy: Ryszard Krynicki, Krzysztof Czyżewski, Adam Lipszyc, Piotr Paziński
Miejsce: Muzeum Narodowe w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

Krzysztof Czyżewski ur. 1958 r.- dyrektor Ośrodka "Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" i Fundacji Pogranicze w Sejnach, animator kultury, poeta i eseista. Współzałożyciel i redaktor podziemnego pisma. Jako eseista współpracował z paryską "Kulturą" do końca jej istnienia. W 2001 opublikował książkę Ścieżka pogranicza. Zajmuje się również działalnością dydaktyczną. Laureat m.in. Nagrody paryskiej "Kultury" za rok 1996, Nagrody im. Gabora Bethlena dla człowieka Europy Środkowej (Budapeszt 1998), Medalu św. Jerzego przyznanego przez "Tygodnik Powszechny" (Kraków 2000) oraz Nagrody im. A. Gieysztora przyznawanej przez Fundację Kronenberga (Warszawa 2007).

Ryszard Krynicki , ur. w 1943 r. w Sankt Valentin (Dolna Austria) - poeta, tłumacz, wydawca. We wczesnych latach 70. pracował w redakcji dwutygodnika "Student", pisma wokół którego w dużej mierze formowała się generacja Nowej Fali. W roku 1975 został sygnatariuszem "Memoriału 59", protestującego przeciwko projektowanym zmianom w Konstytucji PRL, w latach 1976-80 objęty był oficjalnym zakazem druku. W 1976 roku otrzymał Nagrodę Fundacji im. Kościelskich. W 1988 założył Wydawnictwo a5. Autor przekładów z języka niemieckiego - m.in. Bertolta Brechta, Gotfrieda Benna, Paula Celana, Reinera Kunze i Nelly Sachs. Wydany w 2005 roku tom Kamień, szron uzyskał nominację do Nagrody Literackiej NIKE.

Adam Lipszyc - filozof, tłumacz i eseista. Autor licznych artykułów publikowanych na łamach m.in. „Przeglądu Filozoficznego”, „Nowych Książek”, „Znaku” oraz „Literatury na Świecie”. Autor książek: Międzyludzie. Koncepcja podmiotowości w pismach Harolda Blooma (Kraków 2004) oraz Ślad judaizmu w filozofii XX wieku (Warszawa 2009). Tłumacz z języka angielskiego i niemieckiego, za opracowanie i współtłumaczenie wyboru esejów Gershoma Scholema Żydzi i Niemcy otrzymał w roku 2006 Nagrodę Allianz Kulturstiftung.

Piotr Paziński , ur. w 1973 r. – dziennikarz, eseista, krytyk literacki i tłumacz. Jest ukończył studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1992–1997 był dziennikarzem Działu Zagranicznego „ Gazety Wyborczej”. Od 1997 dziennikarz, a od 2000 redaktor naczelny miesięcznika „ Midrasz”. Laureat Paszportu Polityki za 2009. Nominowany do literackiej nagrody NIKE za powieść Pensjonat.

 * Dyskusja przygotowana przez Festiwal Josepha Conrada

 

22.00

Pokaz filmu: Anselm Kiefers Bücher (Książki Anselma Kiefera)


Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

Sobota, 6 listopada

 

16.00

Powinowactwa z wyboru: Bachmann-Celan. Dyskusja wokół książki Czas serca

zawierającej korespondencję Ingeborg Bachmann i Paula Celana oraz numeru

„Literatury na Świecie” poświęconego obojgu poetom


Uczestnicy: Helmut Böttiger, Peter Hamm, Andrzej Kopacki, Ryszard Krynicki, Małgorzata Łukasiewicz
Prowadzenie: Łukasz Musiał
Miejsce: Muzeum Narodowe w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

Helmut Böttiger , ur. 1956 w Creglingen, Niemcy - eseista, krytyk literacki, pisarz. W latach 1985-2002 publicysta i redaktor literacki w dziennikach „Stuttgarter Zeitung“, „Frankfurter Rundschau” i „Tagesspiegel“. Jest autorem książek poświęconych twórczości Paula Celana:

Orte Paul Celans (Wiedeń 1996, wyd. polskie: Paul Celan Miasta i miejsca, Borussia, Olsztyn 2002, tłumaczenie Jakub Ekier) i Celan am Meer (Hamburg 2004, Celan nad morzem) oraz studiów o współczesnej literaturze niemieckojęzycznej Nach den Utopien. Eine Geschicjte der deutschsprachigen Gegenwartsliteratur. W 1996 roku otrzymał nagrodę Ernsta Roberta Curtisa za teksty eseistyczne.

Peter Hamm , ur. 1937 w Monachium – reżyser, pisarz i krytyk literacki. Autor portretów filmowych m.in. Ingeborg Bachmann, Heinricha Bölla, Roberta Walsera, Petera Handke i Hansa Wernera Henze, za który w 1978 roku otrzymał Nagrodę Adolfa Grimme, redaktor w rozgłośni bawarskiej i uczestnik audycji „Klub literacki” w telewizji szwajcarskiej. Jest wiceprezesem Niemieckiej Akademii Języka i Literatury, członkiem bawarskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz jurorem nagród literackich. Opublikował m.in. tom wierszy Die verschwiendete Welt (1985, Znikający świat) oraz szkice literackie m.in. Der Wille zur Ohnmacht (1992, Wola niemocy) Aus der Gegengeschichte (1997, Z antyhistorii) Die Kunst des Unmöglichen oder Jedes Ding hat (mindestens) drei Seiten (2007, Sztuka niemożliwego albo każda rzecz ma [co najmniej] trzy strony).

Andrzej Kopacki , ur. 1959 – doktor germanistyki, eseista, poeta, tłumacz niemieckojęzycznej liryki i prozy, literaturoznawca w Instytucie GermanistykiUniwersytetu Warszawskiego, redaktor miesięcznika Literatura na Świecie. Zajmuje się współczesną literaturą niemieckojęzyczną i problematyką polsko-niemiecką, tłumaczył m.in. Hansa Magnusa Enzensbergera, Waltera Benjamina, Hannah Arendt, Michaela Krügera, Martina Pollacka, Bertolta Brechta i Gottfrieda Benna, Arno Holza, Maxa Webera, Golo Manna. Wyróżniono go m.in. nagrodą dla tłumaczy Fundacji Roberta Boscha (2000) i za twórczość liryczną nagrodą promocyjną im. Mörikego (2006).

Małgorzata Łukasiewicz, ur. 1948 r. w Warszawie - tłumaczka literatury pięknej, krytyk literacki. Studiowała w Wyższym Studium Języków Obcych oraz na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego. Tłumaczy literaturę piękną i filozoficzną z języka niemieckiego. Debiutowała w jako tłumaczka na łamach miesięcznika „Literatura na Świecie”. W latach 1976 - 1989 działaczka opozycji demokratycznej w PRL-u. Od 1988 do 1995 r. pracowała jako redaktor w Spółdzielni Wydawniczej "Czytelnik". Tłumaczyła m.in. Gadamera, Habermasa, Bölla, Hessego, Süskinda, Adorno, Nietzschego, Sebalda i Roberta Walsera.

 

 

19.00

Pokaz filmu: Erst jenseits der Kastanien ist die Welt

(Dopiero tam za kasztanami jest świat) Paul Celan 1920-1970
,


Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

20.00

Pokaz filmu: Der ich unter Menschen nicht leben kann.

Auf den Spuren Ingeborg Bachmanns


(Który miedzy ludźmi żyć nie mogę . Śladami Ingeborg Bachmann),
Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

Niedziela, 7 listopada

 20.00

Pokaz filmu: Malina


Wprowadzenie Łukasz Musiał
Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

Poniedziałek, 8 listopada

 

18.00

Pokaz filmu: Erst jenseits der Kastanien ist die Welt (Dopiero tam za kasztanami jest świat)


Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

19.00

Pokaz filmu: Na południu duszy mojej (Im Süden meiner Stele)


scenariusz i reżyseria: Frieder Schuller
Po projekcji spotkanie z reżyserem
Prowadzenie: Agnieszka Sabor
Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

Wtorek, 9 listopada

 

19.00

Pokaz filmu: Drei Wege zum See (Trzy drogi do jeziora)


Wprowadzenie: Anita Piotrowska
Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

Środa, 10 listopada

19.00

Pokaz filmu: Anselm Kiefers Bücher (Książki Anzelma Kiefera)


Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

20.00

Pokaz filmu: Gespräch im Gebirg (Rozmowa w górach)


Miejsce: Sala „U Samurajów” Muzeum Narodowego w Krakowie, Gmach Główny, al. 3. Maja 1

 

 

 POKAZY FILMOWE:

 

- Gespräch im Gebirg. (Rozmowa w górach)
Niemcy, Szwajcaria, 2000, 59 min., film eksperymentalny, Scenariusz, reżyseria i obsada: Matthias Caduff.

Film jest ilustracją opowiadania Paula Celana pod tym samym tytułem o niedoszłym do skutku spotkaniu z Theodorem Adorno, które miało odbyć się w lipcu 1959 roku w Engadin, w pobliżu którego Paul Celan przebywał na urlopie wraz z rodziną. Reżyser czytając zadanie po zdaniu interpretuje je sięgając do biografii i najważniejszych wydarzeń w życiu poety.

 

- Anselm Kiefers Bücher (Książki Anselma Kiefera)
Niemcy, 2008, 45 min., film dokumentalny
reżyseria: Thomas Honickel
produkcja: ARTE/SWR

Anselm Kiefer należy do najbardziej znanych współczesnych niemieckich artystów. Od lat inspiracją dla jego obrazów i rzeźb jest twórczość Paula Celana oraz Ingeborg Bachmann. Thomas Honickel w swoim filmie przedstawia artystyczną drogę Kiefera analizując literackie ślady w jego wybranych dziełach.

 

- Erst jenseits der Kastanien ist die Welt. (Dopiero tam za kasztanami jest świat) Paul Celan 1920-1970,
Niemcy, 1994, 60 min., film dokumentalny
reżyseria: Hilde Bechert, Klaus Dexel
produkcja: SWR Fernseh

Tematem filmu jest życie Paula Celana, ze szczególnym uwzględnieniem czasów okupacji w Czerniowcach, a także jego dalsze losy po wyjeździe do Bukaresztu, Wiednia a potem Paryża.

 

- Der ich unter Menschen nicht leben kann. Auf den Spuren Ingeborg Bachmanns
(Który miedzy ludźmi żyć nie mogę. Śladami Ingeborg Bachmann)
Niemcy, 1980, 120 min., film dokumentalny,
reżyseria: Peter Hamm
w filmie udział wzięli m.in.: Martin Walser, Max Frisch, Uwe Johnson, Hans Weigel, Hans Werner Henze, Henry Kissinger
produkcja: WDR/SWR/NDR

Filmowy portret Ingeborg Bachmann, o którym tak pisał na łamach „Frankfurter Allgemeine Zeitung” Marcel Reich Ranicki: „to film, który daleko odbiega od znanych z telewizyjnego ekranu filmowych biografii, to niezwykły, wyjątkowy dokument. …sprawia, że wiarygodne stają się dwie rzeczy związane z Ingeborg Bachmann – do dzisiaj trwająca fascynacja oraz nigdy nieprzezwyciężone: dystans i wyobcowanie .

 

- Malina
Niemcy, Austria, 1990, 125 min., film fabularny
reżyseria: Werner Schroeter,
scenariusz: Elfride Jelinek
obsada: Isabelle Huppert, Mathieu Carrier, Can Toga
produkcja: Kuchenreuther Filmproduktion

Bohaterka jedynej powieści Ingeborg Bachmann, na podstawie której powstał film Schroedera pod tym samym tytułem, jest pisarką i mieszka w Wiedniu z mężczyzną o imieniu Malina. Pewnego dnia poznaje Iwana, którego obdarza ogromną i bezwarunkową miłością, lecz który nie jest w stanie odwzajemnić tego uczucia. Zawiedziona popada w stany pomiędzy snem i jawą. Jej dotychczasowy opiekun, Malina, bezskutecznie próbuje wyrwać ją z odrętwienia, a na końcu – według autorki – popełnia zbrodnię.

 

- Na południu duszy mojej (Im Süden meiner Stele)
Niemcy, Rumunia, 1988, 90 min., film fabularny
scenariusz i reżyseria: Frieder Schuller
obsada: Michael Goldberg, Emilia Dobris, Klara Bölöni
produkcja: Transilvania, Romaniafilm

Film opowiada o bukaresztańskich latach Paula Celana i tamtejszym środowisku teatralno-literackim w latach 1946- 1947, a kończy się przyjazdem poety do Wiednia.

 

-Drei Wege zum See (Trzy drogi do jeziora)
Niemcy, Austria, 1976, 96 min., film fabularny
reżyseria: Michael Haneke
obsada: Ursula Schulz, Guido Wiegand, Barnhard Wicki
produkcja: SWR/ORF

Adaptacja telewizyjna opowiadania Ingeborg Bachmann pod tym samym tytułem. Haneke mówił w jednym z wywiadów, że sięgnął po ten tekst, bo czuł się z nim, podobnie jak z innymi utworami, które potem stały się podstawą scenariuszy jego filmów, w jakiś sposób spokrewniony. Bohaterką filmu i opowiadania jest znana fotografka, która przyjeżdża na wakacje do rodzinnego domu w Karyntii. Samotne wyprawy w góry są pretekstem do wspomnień i refleksji nad dotychczasowym życiem.

 

 Na wszystkie imprezy wstęp wolny

 

Kurator Projektu: Renata Kopyto, Dom Norymberski

Współpraca: Grzegorz Jankowicz, Fundacja Tygodnika Powszechnego

Robert Piaskowski, Krakowskie Biuro Festiwalowe

Olga Jaros, Muzeum Narodowe w Krakowie

Małgorzata Lelito, Austriacki Konsulat Generalny, Austriackie Forum Kultury

 

Organizator:

Dom Norymberski

 

Współorganizatorzy:

Krakowskie Biuro Festiwalowe

Muzeum Narodowe w Krakowie

Fundacja Tygodnika Powszechnego

Austriacki Konsulat Generalny, Austriackie Forum Kultury

 

Partnerzy:

Telewizja SWR

Art Stations Foundation

Stary Browar

Wydawnictwo a5

Miesięcznik „Literatura na świecie”

 

Projekt zrealizowano dzięki wsparciu Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej

 

Organizatorzy dziękują Pani Grażynie Kulczyk za nieodpłatne udostępnienie dzieła Anselma Kiefera „Das Haar”, a także zespołowi Art. Stations za współpracę w zorganizowaniu pokazu dzieła w ramach festiwalu.