anni albers. Filozofka nitki- Wystawa, spotkanie autorskie, projekcja filmu

Anni Albers. Filozofka nitki. Wystawa

Wystawa,  spotkanie autorskie oraz projekcja filmu w ramach Festiwalu Conrada

Łaciński przymiotnik textilis – tkany, dziany – dał początek terminowi tekstylia, którym określa się struktury wykonane z włókien. Fizyczny kontakt z nimi jest jednym z pierwszych, jakiego doświadczamy. Relację między tkaniną i przestrzenią zbadał w połowie XIX wieku niemiecki architekt Gottfried Semper (1803–1879), do którego teorii nawiązuje niemiecko-amerykańska artystka, Anni Albers wskazując, że zanim powstały ściany z kamienia, to właśnie tkane maty i skóry zapewniały schronienie i dzieliły przestrzeń. Tkanie jest więc pierwotną formą budowania. W swoim eseju Constructing Textiles z 1946 roku autorka utożsamia proces powstawania tkaniny z projektem architektonicznym, w którym wzór, rodzaj i struktura fizyczna materiału są równie ważne.

Urodzona w 1899 roku w Berlinie jako Anneliese Fleischmann swoją artystyczną edukację rozpoczęła w wieku siedemnastu lat. Po nieudanej próbie zostania uczennicą Oskara Kokoschki spędziła dwa semestry w Szkole Sztuki i Rzemiosła w Hamburgu, by w końcu zostać studentką Bauhausu w Weimarze. Tam poznała swojego przyszłego męża Josefa Albersa. Tak jak wiele innych studentek wylądowała na „kobiecym wydziale”, jak nazywano warsztaty tkackie. Początkowo tkanina nie była jej wymarzoną formą twórczości artystycznej, ale później, kiedy zaczęła eksperymentować ze strukturą i różnymi rodzajami materiałów, ta właśnie praca stała się jej powołaniem. „Nie było żadnego prawdziwego nauczyciela w naszej tkackiej klasie, nikogo, kto by nami pokierował…. Na początku nie wiedzieliśmy nawet od czego zacząć, więc zaczęliśmy po prostu próbować (…) i wtedy okazało się, że zabawa z materiałem przynosiła niezwykłe efekty, powstawały zupełnie nowe tkaniny, dzięki barwie i strukturze ukazującej swoje barbarzyńskie piękno.” – wspominała początki swojej nauki w Bauhausie.

W 1933 roku, po przejęciu w Niemczech władzy przez Hitlera, zarówno żydowskie korzenie Anni jak i praca Josefa, który został jednym z mistrzów szkoły Gropiusa, stały się dla Albersów poważnym zagrożeniem. Dzięki pomocy amerykańskiego architekta Philipa Johnsona udało im się wyjechać do USA, a tam natychmiast rozpocząć pracę w nowo utworzonym Black Mountain College w Północnej Karolinie. Anni rozbudowała w nim wydział projektowania tkanin.  Współpracując z firmami przemysłowymi nadal prowadziła swoje eksperymenty ze strukturą i różnymi rodzajami materiałów tworząc tkaniny nie będące formami dekoracyjnymi tylko samodzielnymi tekstylnymi obiektami. Jej prace mają filozoficzno-religijny wymiar, a poprzez wielość wzorów i motywów, jakimi posługiwała się artystka, oferują wiele możliwości interpretacyjnych. Można odnaleźć w nich fragmenty mandali i wzory przypominające stronice ksiąg, są elementy zaczerpnięte z tradycyjnego rękodzieła i z pozostałości po wielkich cywilizacjach Mezoameryki, które małżeństwo oglądało podczas podróży do Meksyku, Peru i Boliwii. To tutaj obydwoje odkryli niezwykłe pokrewieństwo sztuki prekolumbijskiej z współczesną sobie modernistyczną abstrakcją geometryczną. Wzornictwo, które poznała podczas tych wypraw i pobytów, przez lata było dla niej niewyczerpanym źródłem inspiracji.

Pierwszym znaczonym sukcesem Anni Albers była wystawa w Musem of Modern Art w Nowym Jorku w 1949 roku. Była to także pierwsza wystawa tkaniny w instytucji prezentującej sztukę współczesną. Swoją wiedzą i doświadczeniem na temat projektowania i wykonywania tkanin i obiektów tekstylnych podzieliła się w dwóch książkach: On Designing (1959) i On Weaving (1965). W 1963 roku artystka zainteresowała się technikami graficznymi: litografią i sitodrukiem i zaczęła tworzyć prace na papierze pozostając jednak wierną tematyce, która zajmowała się przez lata swojej artystycznej działalności. Na kolejną ważną indywidualną wystawę Anni Albers trzeba było czekać aż pół wieku. W 1999 roku prace jej pokazało muzeum Peggy Guggenheim w Wenecji. Potem przyszły następne ekspozycje: Muzeum Guggenheim w Bilbao (2017), Tate Modern w Londynie (2018), Zentrum Paul Klee w Bernie (2025) i Belvedere w Wiedniu (2026). Artystka zmarła w 1994 roku w wieku 94 lat.

Teorie Anni Albers zmieniły postrzeganie tkaniny jako elementu dekoracyjnego. Artystka zawsze podkreślała wagę materiału, którego używała w swojej pracy. Wierzyła, że twórca powinien używać wzroku, aby rozumieć język koloru oraz korzystać ze zmysłu dotyku, aby poznać fakturę materiału.

Wystawa, która prezentujemy, to kolejny projekt przypominający artystki, które powoli wracają do muzealnego obiegu i na karty książek o historii sztuki. Tkanina w ostatnim czasie ponownie stała się pełnoprawną formą twórczości artystycznej porzucając na dobre obszar rzemiosła i rękodzieła, do którego przez lata przynależała, bo jak mówiła Anni Albers: „gdy dzieło jest wykonane nićmi, uważa się je za rzemiosło; gdy jest na papierze uważa się je za sztukę.”

Wystawa „Anni Albers. Filozofka nitki”

18.10 – 6.11.2026

Galeria Domu Norymberskiego Kraków, ul. Skałeczna 2

Wernisaż: 18.10.2026, godz. 17.00

Artystki: Beate Baberske, Emilia Bohdziewicz, Barbara Maroń, Dominika Krogulska- Czekalska, Esther Perbandt, Marta Pokojowczyk

Kuratorki: Iwona Demko i Renata Kopyto

Wystawę można oglądać: wt. – pt., 11.00 – 17.00 

Prowadzenie: Renata Kopyto

Organizator: Dom Norymberski

Partnerzy: Festiwal Conrada, Krakowskie Biuro Festiwalowe, Pałac Potockich