• 15 października 2020

Lady Dada. Elsa von Freytag-Loringhoven

Lady Dada. Elsa von Freytag-Loringhoven

Lady Dada. Elsa von Freytag-Loringhoven 728 1024 Dom Norymberski w Krakowie

Elsa von Freytag-Loringhoven (1874 – 1927), zapomniana przez historię sztuki niemiecka prekursorka awangardy artystycznej, była w drugiej dekadzie XX wieku jedną z barwniejszych postaci nowojorskiej bohemy. Jej występy w niezwykłych kostiumach na ulicach Nowego Jorku albo podczas wydarzeń towarzyskich, można uznać za pionierskie performansy, w których Elsa traktowała swoje ciało jak żywe dzieło sztuki. Wykonywała także asamblaże (m.in. wspaniały portret Marcela Duchampa z 1920 roku), prace ready made, współtworzyła inscenizowane fotografie, do których pozowała. „Nie jestem tylko modelką. Staram się, na ile jest to możliwe, aby moje pozy były ekspresywne i oddawały wewnętrzne uczucia… Moje formy wyrazu są protestem przeciwko wszystkiemu, co konwencjonalne.” mówiła w wywiadzie dla „New York Timesa”. Pisała również dadaistyczne wiersze. Była pionierką poezji dźwiękowej i wizualnej.

Artystka urodziła się w Świnoujściu jako Elsa Hildegard Plötz. Nazwisko, pod którym przeszła do historii, odziedziczyła poślubiając w 1913 roku barona Leopolda von Freytag-Loringhovena. Jej twórczość znana jest dzisiaj tylko nielicznym z kilku zachowanych prac i fotografii. Pierwsza wystawa retrospektywna baronessy miała miejsce w 2002 roku w galerii Francisa M. Naumanna w Nowym Jorku. Prace artystki pokazano też na wielkiej wystawie sztuki dada w Whitney Museum of American Art. Elsa von Freytag-Loringhoven przyjaźniła się Marcelem Duchampem i Man Rayem. W latach 1920-21 cała trójka chętnie pracowała razem, co zaowocowało kilkoma projektami. Do najbardziej znanych należy seria inscenizowanych portretów, na których znalazł się zarówno przebrany za kobietę Marcel Duchamp – jako Rrose Sélavy, jak i obdarzona androginiczną urodą baronessa. Cross-dressing, gra z własnym wizerunkiem za pomocą kostiumu, a także dość swobodne i bezpruderyjne podejście do ciała, to najbardziej rozpoznawalne elementy artystycznych działań Elsy von Freytag-Loringhoven. Inny obszar jej twórczości obejmuje obiekty ready made. W opublikowanej w 2002 roku przez Irenę Gammel biografii zatytułowanej „Baroness Elsa: Gender, Dada, and Everyday Modernity. A Cultural Biography”, po raz pierwszy pojawia się sugestia, że to nie Marcel Duchamp, a Elsa von Freytag-Loringhoven mogła ukrywać się pod pseudonimem Richard Mutt i przekazać porcelanowy pisuar na wystawę zorganizowaną w Nowym Jorku przez amerykańskie Towarzystwo Niezależnych Artystów w 1917 roku. Obiekt, który do dzisiaj budzi kontrowersje, a do historii przeszedł pod tytułem „Fontanna”, uznany został za najważniejsze dzieło sztuki XX wieku.

Wystawa będąca częścią projektu Lady Dada zaprezentuje artystki i artystów, którzy w swojej twórczości odnoszą się bezpośrednio do działalności Elsy von Freytag-Loringhoven lub z nią korespondują. Inscenizowana fotografia, kostium i performans, sztuka queer oraz obiekty ready made, czyli te obszary, które ich prekursorce były najbliższe, staną się podstawą ekspozycji. W centrum dyskusji z kolei znajdzie się „Fontanna”. Co by się stało, gdyby to Elsa von Freytag-Loringhoven była jej twórczynią? Jak działają mechanizmy, przede wszystkim genderowe, doceniania i wykluczania w świecie sztuki? Jak wyglądają kwestie związane z pozycjonowaniem dzieła, uwzględniające nie tylko kryteria artystyczne, ale także socjologiczne i ekonomiczne, łącznie z zagadnieniem komodyfikacji sztuki. I wreszcie jak wyglądały mechanizmy wartościowania, które determinowały sposób oceny twórczości artystek i artystów w czasach Freytag-Loringhoven i Duchampa.

Artystyczny dialog tych dwojga, w którym podziw łączy się z polemiką, jest inspirującym punktem wyjścia do pracy nad spektaklem. Przede wszystkim ze względu na pozycję Duchampa w kanonie historii sztuki i całkowitą w nim nieobecność Freytag – Loringhoven. Drugim wątkiem opowieści o baronessie będzie jej artystyczny i erotyczny związek Elsy von Freytag – Loringhoven z pisarką Djuną Barnes. Spektakl będzie bazować na autorskim scenariuszu, w którym znajdą się teksty Elsy von Freytag – Loringhoven, rekonstrukcje jej performansów, opinie o Baronessie zarówno osób, które ją znały, jak i współczesnych historyków i historyczek oraz krytyków i krytyczek sztuki

Elsa von Freytag-Loringhoven należy do całej rzeszy kobiet, które na początku XX wieku zaczęły uprawiać sztukę. Przez lata były zapomniane, wykluczone, niedoceniane, często żyły w cieniu męża czy partnera, z którym twórczo współpracowały i któremu później przypisano ich dorobek. Niemiecko-amerykańska dadaistka była bezkompromisowa i wierna swoim artystycznym ideom, co przypłaciła biedą, depresją i odrzuceniem. Jej los i recepcja jej sztuki wpisują się w aktualny dyskurs na temat sztuki współczesnej i jej najbardziej progresywnych działań, które nadal spotykają się z brakiem akceptacji i są krytycznie postrzegane przez odbiorcę.

W ramach projektu „Lady Dada. Elsa von Freytag-Loringhoven” odbędą się następujące wydarzenia:

wystawa inspirowaną życiem i twórczością baronessy Freytag-Loringhoven.

Galeria Domu Norymberskiego, 18.10 – 08.11.2020.

Wernisaż: 18.10.2020, w godz. 16.00 – 20.00

Artystki i Artyści: Lene Berg (NO), Nadia Bournonville (SE/DE), Abigail Child (USA), Daniel Cojocaru (RO/DE), Iga Gańczarczyk i Marta Ojrzyńska, Zuzanna Janin, Bartek Jarmoliński, Monika Mausolf (PL/DE), Kaja Pilch, Bianka Rolando, Sarah Schönfeld (DE), Magdalena Zając.

Kuratorki: Iwona Demko, Renata Kopyto.

dyskusja: „Wojna o pisuar. Kto był autorem przełomowego dzieła w sztuce XX wieku”

on-line, 20.10.2020, godz. 14.00

Irene Gammel, autorka biografii Elsy von Freytag-Loringhoven i wydawczyni jej tekstów, dyrektorka Centrum Literatury Współczesnej i Badań Kulturowych na Uniwersytecie Ryerson w Toronto, Kanada

Zuzanna Janin, artystka, fundatorka nagrody Marii Anto i Elsy von Freytag-Loringhoven

Anna Markowska, historyczka i krytyczka sztuki, profesorka Uniwersytetu Wrocławskiego, autorka książki „Dlaczego Duchamp nie czesał się z przedziałkiem”.

Prowadzenie: Grzegorz Jankowicz, dyrektor programowy Festiwalu Conrada

spektakl teatralny oparty na wierszach i tekstach Elsy von Freytag-Loringhoven, którego tematem będą relacje baronessy z Marcelem Duchampem i Djuną Barnes.

Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora  Cricoteka, styczeń 2021

scenariusz i reżyseria: Iga Gańczarczyk

dramaturgia: Jakub Momro

tłumaczenie: Adam Wiedemann

scenografia i kostiumy: Przemek Czepurko

muzyka: Piotr Peszat

wykonanie: Marta Ojrzyńska (Elsa von Freytag – Loringhoven), Barbara Kinga Majewska (Djuna Barnes)

produkcja: Renata Kopyto, Dom Norymberski

kuratorka projektu: Renata Kopyto

organizator: Dom Norymberski

partnerzy: Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka, Festiwal Conrada, Cracow Art Week Krakers.

Projekt zrealizowano ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej